Όλα για το ψωμί

                                             Ιστορία του ψωμιού

Στην Αρχαία Ελλάδα 
                    Η θεά Δήμητρα διδάσκει στον Τριπτόλεμο την καλλιέργεια του σταριού. 
                                          Δεξιά της φαίνεται η Περσεφόνη 

                          

            
Η θέση του ψωμιού στην αρχαιοελληνική διατροφή ήταν δεσπόζουσα. Οι Αρχαίοι Έλληνες ονόμαζαν “ὄψον”, δηλαδή «συνοδεία ψωμιού», όλα τα υπόλοιπα εδέσματα στο τραπέζι τους. Με άλλα λόγια το βασικό στοιχείο στην διατροφή τους ήταν το ψωμί και όλα τα υπόλοιπα ήταν απλά συνοδευτικά. 
Στο πέρασμα των αιώνων ο άρτος ήταν το πιο σημαντικό δώρο που μπορούσε να προσφέρει ο άνθρωπος στο θεϊκό στοιχείο και η προσφορά τροφής σε θεότητα είναι μια συνήθεια με αρχαία προέλευση. Οι αρχαίοι Έλληνες προσφέρουν άρτους στη Θεά Δήμητρα κατά τη διάρκεια του εορτασμού των Θεσμοφορίων. Η τελετή γινόταν στο ναό της θεάς στην Ελευσίνα και λεγόταν Μεγαλάρτια.

Αρχαία Ρώμη

Στην αρχαία Ρώμη επίσης οι οικογένειες των νεονύμφων κατά την τελετή του γάμου έτρωγαν μαζί ψωμί.

Αρχαία Μακεδονία

Οι Έλληνες Μακεδόνες κατά το μυστήριο του γάμου έκοβαν φρεσκοψημένο ψωμί στη μέση και έδιναν από ένα κομμάτι στους νεόνυμφους για να ευλογηθεί το μυστήριο. Έτσι έγινε και στο γάμο του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τη Ρωξάνη. 

Ιουδαϊκή θρησκεία

Στην Ιουδαϊκή θρησκεία κατά τον εορτασμό του Σαββάτου (Sabbath), της ιερής μέρας της εβδομάδας, το κυρίαρχο στοιχείο στο τραπέζι είναι το hallah (χαλά) το ευλογημένο ψωμί.

Χριστιανική θρησκεία 

Στη χριστιανική θρησκεία ο άρτος έχει μεγάλη σπουδαιότητα. Τόσο στην Παλαιά όσο και στην Καινή Διαθήκη υπάρχουν πολλές αναφορές στο ψωμί, όπως το μάνα εξ ουρανού που έστειλε ο Θεός στο Μωυσή, το θαύμα των 5 άρτων στην έρημο, το γάμο της Καννά.
Αλλά την ύψιστη σπουδαιότητα στον άρτο προσέδωσε ο Ιησούς Χριστός όταν τον παρομοίωσε με τον εαυτό Του και είπε: Εγώ είμαι ο άρτος της ζωής. Όποιος έρχεται σε μένα δε θα πεινάσει. Ο πιο σημαντικός όμως άρτος για τους Έλληνες είναι το πρόσφορο,
που προσφέρεται από τους πιστούς για να τελεστεί η Θεία Ευχαριστία. Ο άρτος, πριν ψηθεί σφραγίζεται με  μια  αρτοσφραγίδα.

Στα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας ευχή κάθε οικογενειάρχη ήταν να εξοικονομήσει από το καλοκαίρι αλεύρι για ολόκληρη τη χρονιά. Τα δύσκολα εκείνα χρόνια, το ψωμί ήταν μέτρο πλούτου αφθονίας και επιβίωσης. Τόσο, που σήμερα ο λαός έχει κληρονομήσει εκφράσεις όπως: «Δεν έχει ψωμί να φάει», «το βγάζει το ψωμί του» ή «αυτή η δουλειά έχει πολύ ψωμί» και άλλες πολλές.

                                            Ψωμί και Ελληνική Παράδοση

 Το ψωμί , έχει συνδεθεί με σημαντικές στιγμές στη ζωή μας, όπως σε γάμους και γεννήσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις το ψωμί προστατεύει και απομακρύνει το κακό. Αυτή η αντίληψη οδήγησε στην γέννηση πολλών εθίμων αλλά και παροιμιών. Για παράδειγμα, οι νύφες όταν έφευγαν από το σπίτι τους για την εκκλησία, “έσπαγαν” πάνω από το κεφάλι τους μια κουλούρα ψωμί στα 4, για καλή τύχη.

Το καρβέλι ποτέ δεν έπρεπε να μένει αναποδογυρισμένο πάνω στο αγροτικό τραπέζι από φόβο, μήπως όλα στη οικογένεια πάνε στραβά και ανάποδα. Μα ούτε και ολόκληρο ψωμί δάνειζε η αγρότισσα, για να μη μεταβιβάσει στους ξένους μαζί με αυτό την αφθονία των αγαθών του σπιτιού. Η νοικοκυρά πάντα έκοβε και κρατούσε μια άκρη από το ψωμί, για να δεσμεύσει έτσι την τύχη του σπιτιού. Ακόμα και τα ψίχουλα του τραπεζιού δεν πετάγονταν. Τα κορίτσια ποτέ δεν παρατούσαν τη μπουκιά τους ατελείωτη, διότι χανόταν η τύχη τους και υπήρχε κίνδυνος να μείνουν ανύπαντρα. Και τα αγόρια έπρεπε να φάνε μέχρι και την τελευταία μπουκιά, καθώς αν την έτρωγε κάποιος άλλος άρπαζε τη δύναμή του.
Το ψωμί είχε κεντρική θέση στα ήθη του γάμου, της γέννησης, ακόμα και στο θάνατο. Έχει βαθιά τις ρίζες του στην ελληνική κοινωνία. Μια απλή φράση, ο όρκος που έπαιρναν οι αγρότες «μα το ψωμί» περικλείει μέσα του όλη τη μυσταγωγία και το σεβασμό που έδειχναν οι άνθρωποι στο ταπεινό ψωμί.

   Σήμερα

Και σήμερα οι Έλληνες, συνεχίζουμε να έχουμε το ψωμί σε περίοπτη θέση στη διατροφή μας. Το ψωμί συνοδεύει σχεδόν τα πάντα και είναι βασικό συστατικό ενός πλήρους γεύματος. Από τα γνωμικά και τις παροιμίες που έχουμε σαν λαός, μέχρι τα οικογενειακά τραπέζια όπου πάνω από το ζεστό αχνιστό ψωμί μαζευόταν όλη η οικογένεια, το ψωμί είναι βασικό στοιχείο της Ελληνικής παράδοσης.
Επίσης, στο μεγάλο θησαυρό της ελληνικής παράδοσης, τις παροιμίες, συναντάμε πολύ συχνά αναφορές στο ψωμί π.χ. “Φάγαμε μαζί ψωμί κι αλάτι” μία φράση που δείχνει δεσμούς δυνατής φιλίας ή “Αυτή η δουλειά έχει πολύ ψωμί” που σημαίνει ότι η δουλειά θα αποφέρει μεγάλα κέρδη.
Η παράδοσή μας δεν είναι μόνο οι παροιμίες, τα έθιμα και τα γνωμικά, είναι και το πέρασμα της γνώσης και των αξιών, στις επόμενες γενιές. Όλοι μας έχουμε κάτσει να παρακολουθήσουμε τη γιαγιά μας ή κάποιο άλλο συγγενικό μας πρόσωπο να ζυμώνει το ψωμί και τα παιδιά του σπιτιού να μαζεύονται τριγύρω της είτε για να μάθουν, είτε για να ακούσουν τις ιστορίες της. Αυτές οι αναμνήσεις μας κάνουν να ξεχωρίζουμε.

 Το ψωμί καταλαμβάνει εξέχουσα θέση στην ποίηση , στη λογοτεχνία  και στο τραγούδι.

          Οδυσσέας Ελύτης:
   Κάτω στης μαργαρίτας τ'αλωνάκι

 Γεώργιος Δροσίνης 
  

Σαν το σιτάρι σπέρνεται   
 στον κόσμο η αλήθεια
κι απ’ τον καθάριο σπόρο της                                             
φυτρώνουν παραμύθια.

Καλότυχος, όποιος μπορεί
τα στάχυα να θερίσει
και το σιτάρι απ’ τ’ άχυρο
καλά να ξεχωρίσει.

Για το μικρό τον κόπο του
μεγάλο κέρδος μένει:
Όλη η αλήθεια που θα βρει
στα ψέματα κρυμμένη.   

• Ο μικρός πρίγκηπας
  

  
  
  
  Και μετά, βλέπεις εκείνα τα χωράφια με το σιτάρι; Δεν τρώω ψωμί. Το σιτάρι μου είναι εντελώς άχρηστο. Τα χωράφια με το σιτάρι δεν μου λένε τίποτα. Και αυτό είναι θλιβερό. Μα τα δικά σου μαλλιά έχουν το χρώμα του χρυσού. Σκέψου πόσο θαυμάσιο θα είναι όταν θα με έχεις εξημερώσει. Τo σιτάρι που είναι επίσης χρυσό, θα με κάνει να σε σκέφτομαι. Και θα μου αρέσει να ακούσω τον αέρα ανάμεσα στα στάχυα. "Η Αλεπού κοίταξε το Μικρό Πρίγκιπα, για πολύ ώρα." Σε παρακαλώ εξημέρωσέ με!" είπε.
  (Απόσπασμα από το βιβλίο του Saint-Exupery «Ο Μικρός Πρίγκηπας») 
  
  
                                                             ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗ
  Κι όλα μοιάζαν ουρανός
  και ψωμί σπιτίσιο
  όλα μοιάζαν ουρανός
  και γλυκό γλυκό ψωμί.

  ΜΗ ΜΙΛΑΣ ΑΛΛΟ ΓΙ’ ΑΓΑΠΗ

  Μια η άνοιξη,
  ένα το σύννεφο, χρυσή βροχή,
  βροχή που χόρευε
  σε κάμπο ώριμο ως το πρωί.
  Σαν στάχυα έριξες
  πάνω στους ώμους σου χρυσά μαλλιά.
  Σαν στάχυ χόρεψες,
  σαν στάχυα αμέτρητα ήταν τα φιλιά.
  Διονύσης Σαββόπουλος
  
  
  
  ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΜΟΝΑΧΟΙ
  
  

  Υπάρχουν άνθρωποι που ζουν μονάχοι
  σαν το ξεχασμένο στάχυ
  ο κόσμος γύρω άδειος κάμπος
  κι αυτοί στης μοναξιάς το θάμπος
  σαν το ξεχασμένο στάχυ
  άνθρωποι μονάχοι
  Στίχοι: Γιάννης Καλαμίτσης , Μουσική: Γιάννης Σπανός

  
  

  ΔΟΞΑ ΝΑ ΛΕΣ

  Το στάχυ για να 'χει στη ράχη πολύ καρπό
  Λυγάει στη γη και λέει σ' αγαπώ
  Δρεπάνι το φτάνει και χάνει τη μάνα του
  Αμάν ζωή, ψωμί μου ζεστό           
  Ό,τι προκόβει το κόβει, γιατί κλαις
  Ταΐζονται φόβοι, δόξα να λες
  Δόξα να λες
  Στον κόσμο άλλος σπέρνει κι άλλος θέρισε
  Το χώμα μισθό δεν παίρνει, ποιον φοβέρισε
  Σαν πιει νερό σκάει χλωρό
  Στ' αμπέλι, στον τρύγο
  θα φύγω σου το 'γραψα
  Μουσική/Στίχοι: Αντύπας Νίκος/Νικολακοπούλου Λίνα,Εκτέλεση:Άλκηστις Πρωτοψάλτη
  
  
  ΤΟ ΨΩΜΙ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ
  
  
  Το ψωμί είναι στο τραπέζι
  το νερό είναι στο σταμνί
  το σταμνί στο σκαλοπάτι
  δώσε του Χριστού να πιει
  Στίχοι: Ιακ. Καμπανέλης, Μουσική : Μ.Θεοδωράκης
  
  
  
  
  

                                                                                      Θωμόπουλος Επαμεινώνδας 

  Τη σπουδαιότητα του θερισμού, αλλά και τη σημασία του, δείχνει επίσης και το μεγάλο πλήθος παροιμιών.

  Θυμίζουμε εδώ μερικές:
  

  • Από την αρχή του θεριστή, του δρεπανιού μας η γιορτή.
  • Από το θέρος ως τις ελιές, δεν απολείπουν οι δουλειές.
  • Γενάρη πίνουν το κρασί, το Θεριστή το ξίδι. [δηλ. Το κρασί που μπαίνει στα βαρέλια τον Οκτώβρη , ωριμάζει το Γενάρη αλλά τον Ιούνιο έχει γίνει πια ξίδι]
  • Θέρος, τρύγος, πόλεμος ....και στο αλώνισμα χαρές!
  • Θέρος, τρύγος, πόλεμος, στασιό δεν έχουν. [δηλ. Ο θερισμός, ο τρύγος και ο πόλεμος δεν επιτρέπουν ξεκούραση, μέχρι να τελειώσουν]
  • Θέρος, τρύγος, πόλεμος, αποσταμό δεν έχουν.
  • Μάρτης έβρεχε, θεριστής εχαίρονταν.
  • Μάρτης έβρεχε, θεριστής τραγούδαγε.
  • Μη σε γελάσει ο βάτραχος και το χελιδονάκι, αν δε λαλήσει ο τζίτζικας, δεν είν' καλοκαιράκι.
  • Πρωτόλη (Ιούνιε), Δευτερόλη (Ιούλιε) μου, φτωχολογιάς ελπίδα.

   
  

  Ο θερισμός ενέπνευσε μεγάλους ζωγράφους  όπως οι: Van Gogh, Renoir, Millet, Goya  που δημιούργησαν εξαίρετα έργα.

                                         
  

  

  
  

                                      Van Gogh, Μεσημεριάτικη ξεκούραση
  
  
  

  

                                             Renoir , Οι θεριστές
  
  
  

  

                                                 Goya ,O θερισμός
  

  

                                           Millet,Οι σταχομαζώχτρες
   Θυμόμαστε φυσικά και την Σταχομαζώχτρα του Α. Παπαδιαμάντη που είδαμε φέτος στο θέατρο.

  Παρακολουθήστε τα βίντεο: Η Καλλιέργεια του Σιταριού Χθες και Σήμερα

  
  

                                            Τα είδη των δημητριακών
  
• Συμπλήρωσε  
                         Φύλλο δραστηριοτήτων 1   Φύλλο δραστηριοτήτων2
                                             Φύλλο δραστηριοτήτων 3